Zoete waters: Ecologisch herstel vijvers

De vijvers van het Zoet Water zijn al meer dan 100 jaar een geliefde plek om te recreëren, te genieten van het uitzicht op de paddenstoel en het Spaans dak, vogels te spotten, bronwater te drinken en mooie wandelingen te maken. De vijvers zelf dateren van het eind van de 16de eeuw en werden als visvijvers gebruikt. De Vaalbeek liep ooit langs de vijvers, richting De Molen, en is later in de vijvers gelegd, waar ze nog altijd voor doorstroming zorgt. De vijvers worden van oudsher gevoed door het rijke bronnengebied en later door de beek. Sinds 2017 is de gemeente Oud-Heverlee eigenaar van de eerste twee vijvers en het Agentschap voor Natuur en Bos van de drie andere vijvers. De Provincie Vlaams-Brabant beheert de Vaalbeek. Deze drie partners slaan de handen in elkaar in het kader van het ecologisch herstel van de vijf vijvers en de beek. Dit project is nog volop in voorbereiding, maar hieronder lichten we alvast een eerste tipje van de sluier.

Heldere vijvers

Hoe mooi ook het bos in de vijvers weerspiegelt vandaag de dag, de kleur en troebelheid van het water duiden er op dat er geen ecologische balans is in het water. Door de natuurlijke processen van afbraak en sedimentatie hopen organisch materiaal en slib zich na verloop van tijd op in vijvers. Deze ophoping leidt tot een vermindering van de waterkwaliteit door een verhoogde concentratie van voedingsstoffen zoals stikstof en fosfor. Dit kan leiden tot overmatige algengroei, zuurstoftekort en troebel water, wat de biodiversiteit in de vijver schaadt. Bovendien zijn er nog steeds grote aantallen bodemwoelende vissen (sommige exoten) aanwezig in het water. Zij zorgen mee voor de ophoping van slib en houden het water troebel, wat plantengroei verder beperkt. Aan het Zoet Water is dit proces al tientallen jaren bezig en werd er, door het lang ontbreken van een adequate afvalwaterzuivering, bovendien heel wat afvalwater meegevoerd door de Vaalbeek. Met de verdere afkoppeling van het afvalwater van de Vaalbeek, grijpen de partners de uitdaging aan om de vijvers van het Zoet Water klaar te maken voor een nieuwe toekomst!
Om terug helder water te bekomen, moeten de vijvers eerst ontslibt worden. Dit betekent dat het overtollig slib zal verwijderd worden. Zodat de waterdiepte herstelt, de waterkwaliteit verbetert en de vijver weer gezond is voor planten, vissen en andere waterorganismen. Tegelijk kunnen de vijveroevers een zachtere helling krijgen, vooral langs de M.Noëstraat. Zo is er meer ruimte voor waterplanten zoals o.a. lisdodde, riet en zegge die het water zullen filteren. We werken zo naar een heldere vijver met een rijke waterplantvegetatie en waar (zeldzamere) vissen kunnen floreren zoals o.a. de bittervoorn en de zoetwatermossel. Daarnaast hopen we ook de blankvoorn, snoek, zeelt, paling, rietvoorn en andere vissoorten terug te zien.

 

De Vaalbeek bevrijd

Misschien onbekend, maar vandaag de dag stroomt de Vaalbeek onzichtbaar in het midden van de vijvers. Wist je dat de Vaalbeek van de instroom in vijver 5 tot de uitstroom uit vijver 1 bijna 10 meter hoogteverschil kent op deze 1,1 km lengte? Dat hoogteverschil wordt nu opgevangen door dwarsdijken en geregeld via monniken. Zo een systeem van stuwen is nodig om in elke vijver voldoende water te houden, maar vissen kunnen de waterloop dan niet meer ‘omhoog’ zwemmen. In die zin is het vijversysteem een barrière die de migratie van vispopulaties onmogelijk maakt. Bovendien is het van nature snelstromende beekje vervangen door (bijna) stilstaand water in de vijvers, wat een volledig ander ecosysteem is.

Verschillende scenario’s werden bestudeerd voor de toekomst van de beek en nu om de Vaalbeek terug te ontkoppelen van de vijvers. De beek kan zo een eigen bedding krijgen, parallel aan de M. Noëstraat, en wordt ze door een nieuwe langsdijk gescheiden van de vijvers. Dit betekent dat de Vaalbeek hersteld wordt als een volwaardige beek, stromend van bron tot monding. Dit heeft meerdere voordelen. Ten eerste wordt zo de toevoer van eventueel vuil water via de Vaalbeek in de vijvers tegengehouden en kan een ecologisch herstel optreden in de vijvers, die vooral door het bronwater zullen gevoed worden. Ten tweede kunnen met behulp van vistrappen en ruimte voor (micro)meandering vissen opnieuw migreren over de volledige lengte van de Vaalbeek. Dit geeft nieuwe kansen aan enkele zeldzame vissoorten zoals de rivierdonderpad, de beekforel, de kopvoorn en het bermpje. De beek zou waar mogelijk natuurlijke oevers en een bredere winterbedding om gecontroleerd te kunnen overstromen krijgen.

 

Oeverpromenade en recreatie

Als we de Vaalbeek apart leggen naast de vijvers via de aanleg van een nieuwe langsdijk, kan een nieuw wandelpad ingericht kunnen worden op deze dijk. Zo kan je wandelen tussen ‘twee waters’ en weg van de straat. Het wandelpad op de langsdijk sluit aan op alle bestaande paden en dwarsdreven. En wat als je aan vijver 2, de Huisvijver, dankzij een houten platform helemaal tot aan het water kon? Heerlijk genieten van de zon, tot rust komen, vogels spotten, de paddenstoel en het Spaans Dak observeren, afkoelen met de voetjes in het water – dat kan daar allemaal. Voor de nieuwsgierige natuurliefhebbers kunnen vogelkijkwanden informatie verschaffen en een stille rustplek bieden langs het bos. Vijver 1, de Molenvijver, wordt dan een nieuwe openbare visvijver. De ambitie is om de zichtassen over de vijvers heen en naar de iconische Spaans Dak en De Molen open te werken door het vrijstellen van bomen of struiken op enkele dijken. Verder onderzoeken we om aan de zuidkant van de vijvers het vlonderpad te vervangen door een bospad. Deze duurzame oplossing maakt een wandeling rondom de vijvers aangenaam en rolstoelvriendelijk.

Infomomenten in De Roosenberg op 1 en 3 februari

  • Donderdag 1 februari vanaf 17.00u tot 21.00u met korte presentatie om 19.30u
  • Zaterdag 3 februari vanaf 12.00u tot 15.00u met een wandeling rond de vijvers om 13.30 u ( duur +/- 1 uur)

Dit project wordt mede gefinancierd door de ‘Projectsubsidie Natuur’ van Agentschap voor Natuur en Bos, ‘Levend Water’ van de Vlaamse Milieumaatschappij via Blue Deal en de ‘Erfgoedpremie’ van Onroerend Erfgoed. Het project is een samenwerking van de gemeente Oud-Heverlee, het Agentschap voor Natuur en Bos, de Provincie Vlaams-Brabant en het Strategisch Project Walden.